This post is also available in: English

Het aantal dammen en dijken neemt wereldwijd nog steeds toe. Ze zorgen voor bescherming tegen hoogwater en zoetwaterreservoirs. Ook worden ze preventief ingezet tegen klimaatverandering en een stijgende zeespiegel. Maar vroeg of laat leiden deze afsluitmaatregelen tot ecologische rampen.

Impressie Vismigratierivier Afsluitdijk. Bron: De Nieuwe Afsluitdijk

Nederland staat internationaal bekend om de eeuwenoude polders, watermolens, Deltawerken en de Afsluitdijk. Maar de laatste tijd is het vooral de innovatieve Vismigratierivier die de aandacht trekt. De Vismigratierivier in de Afsluitdijk wordt door veel experts gezien als een belangrijke oplossing voor de grote uitdagingen waar veel deltagebieden wereldwijd voor staan.

Want waar het voorheen primair ging om waterveiligheid en waterkwaliteit, staat nu de vraag centraal hoe technische ingrepen in de natuur voordelen biedt voor zowel mens als flora en fauna. Dus dat we bouwen met de natuur in plaats van ertegen. Watermanagement in de 20ste eeuw ging over kust verkleinen en dijken bouwen, in de 21ste eeuw gaat het over natuurinclusiviteit.

Ver onder zeeniveau

Maandelijks komen delegaties uit steden als Ho Chi Minhstad en New Orleans naar Nederland om te leren van deze waterbouwtraditie. Niet zo vreemd, want bijna de helft van Nederland, inclusief politiek Den Haag en de hoofdstad Amsterdam, ligt ver onder zeeniveau en gaat hier als waterbouwkundig gidsland al eeuwenlang op zeer innovatieve wijze mee om. Het begon met terpen en dijken om droog te blijven en is ontwikkeld naar toepassingen waarbij water en natuur een integraal onderdeel van de aanpak zijn geworden. De Vismigratierivier is hier een voorbeeld van.

Voor veel deltasteden is de Afsluitdijk een interessant voorbeeld als het gaat om het succesvol afsluiten van de zee en het creëren van nieuw land en waterveiligheid. Maar dit succesverhaal heeft ook een keerzijde, want na de definitieve afsluiting in 1932 voltrok zich een ecologische ramp in het nu afgesloten binnenwater, het tegenwoordige IJsselmeer.

De dam verbindt de provincies Noord-Holland en Friesland, maar zorgt tegelijkertijd voor een scherpe scheiding tussen de zoute Waddenzee en het zoete IJsselmeer. Trekvissen afhankelijk van zoet en zout water kunnen hun aloude internationale routes naar paai- en leefgebieden niet meer nemen. Met een dramatische afname de van de vispopulaties als gevolg.

Herstel ecologische verbinding

De veiligheidsvoordelen die destijds voorop stonden, hebben dus ook een keerzijde. ‘We hebben hiervan geleerd en zijn ermee aan de slag gegaan’, zegt directeur Arjan Berkhuysen van de Waddenvereniging, de maatschappelijke organisatie voor de bescherming van Unesco’s Werelderfgoed Waddenzee. Hij nam het initiatief om – gelijktijdig met de grootschalige renovatie van de Afsluitdijk die in 2022 klimaatbestending moet zijn voor de komende 50 jaar – een Vismigratierivier aan te leggen.

‘Dat idee begon met een gat in de Afsluitdijk. Want een permanente opening in deze zeekering is goed voor trekvissen als paling, zeeforel, zeeprik, spiering en zalm, die voor hun levenscyclus zowel zout als zoet water nodig hebben om zich voort te planten en op te groeien’, aldus Berkhuysen. ‘Op deze manier herstellen we de eeuwenoude ecologische verbinding tussen de Waddenzee en Noordzee met het door Europa beschermde natuurgebied van het IJsselmeer en het aansluitende Rijnstroomgebied.’ Met zijn idee klopte Berkhuysen aan bij de provincie Fryslân.

“Watermanagement in de 21ste eeuw: slim verbinden met natuur, mensen en economie” – Arjan Berkhuysen, directeur Waddenvereniging

De Vismigratierivier is een ruim vier kilometer lange sterk meanderende rivier die ongehinderd 24/7 door een ‘gat’ in de Afsluitdijk stroomt. Door deze uitgekiende lengte kunnen vissen geleidelijk wennen aan de overgang tussen zout en zoet water. Bij eb stroomt het zoete water van het IJsselmeer naar de Waddenzee en als het vloed wordt draait de stroom om.

De vissen kunnen meeliften op de vloedstroom naar binnen zonder kostbare energie te verliezen. De vissen komen op de geur van zoetwater en de stroming af (lokstroom) en weten zo de ingang van de Vismigratierivier feilloos te vinden. Uiteraard wordt de waterstroom gecontroleerd en kan het systeem bij grote stormen worden afgesloten. Dit is belangrijk voor het behoud van de zoetwatervoorraad van het IJsselmeer en ook voor de veiligheid van de bevolking.

De kunstmatige rivier wordt aangelegd nabij het spuicomplex van Kornwerderzand, een voormalig werkeiland op de Afsluitdijk. Op dit werkeiland opent in maart 2018 bezoekerscentrum Afsluitdijk Wadden Center de deuren. Hier kunnen bezoekers uit binnen- en buitenland informatie over de Waddenzee en het IJsselmeer, de historie van de Afsluitdijk en de vistrek op een prikkelende manier beleven.

Per boot of lopend kan men straks ook de Vismigratierivier bezoeken en dwars door de Afsluitdijk lopen. Zo wordt een technische ingreep – het maken van een doorgang in de Afsluitdijk en realiseren van een ecologische herstelmaatregel – verbonden aan ontdekken, beleven, educatie, gastheerschap, citizen-science, en recreatie & toerisme rond het thema Water.

En dan is er nog zoiets bedacht als de Happy Fish, die met Mona Lisa-lach wereldwijd de urgente boodschap brengt over vrije vispassage en vismigratie. Ook wetenschappers kunnen hun hart ophalen: in de rivier wordt een wetenschappelijk test- en onderzoekscentrum gebouwd waar de kennis over het migratiegedrag van vissen verder wordt ontwikkeld. Uiterlijk in 2022 wordt de belangrijke trekpleister van de Afsluitdijk opgeleverd.

Uitstijgen boven eigen belang

De kracht van het project zit volgens Berkhuysen vooral in de samenwerking tussen verschillende overheden, ingenieursbureaus, vissers en natuurbeschermers. ‘De partijen met verschillende belangen zijn boven zichzelf uitgestegen. Hierdoor waren ze in staat om watermanagement op een slimme manier te verbinden met natuur, mensen en economie. Iedereen profiteert ervan als de vis weer kan zwemmen.’ De ontwikkeling van de Vismigratierivier sluit dan ook goed aan bij de lijfspreuk van Cornelis Lely, de ontwerper van de Afsluitdijk: “Een volk dat leeft, bouwt aan zijn toekomst”.

Waar enkele maatschappelijke organisaties het probleem adresseerden en het basisidee bedachten, pakte de provincie Fryslân de handschoen verder op. Samen met andere overheden en met het bedrijfsleven is een samenwerkingsorganisatie opgetuigd die het basisidee verder hebben uitgewerkt tot een functioneel ontwerp, procedures hebben doorlopen en de financiering hebben geregeld.

De planning is dat de Vismigratierivier in 2018 wordt aanbesteed. Johannes Kramer, gedeputeerde van de provincie Fryslân is er blij mee. ‘De Afsluitdijk bevindt zich op de scheiding van 6000 kilometer zout water aan zeeën en oceanen en 2000 kilometer zoetwater stroomopwaarts Europa in. Ik ben trots dat een kleine provincie deze grote watersystemen weer met elkaar gaat koppelen.’

Jan Rotgans is een van de betrokken vissers die bouwt aan een nieuwe toekomst. Hij viste vroeger op paling, maar zag de natuur veranderen. ‘In plaats van paling vind je tegenwoordig veel Japanse oesters, strandgapers, kokkels en scheermessen op de Waddenzee’, zegt Rotgans. ‘Toen de palingvangst afnam, besloot ik vaartochten te gaan organiseren voor toeristen. Maar de pacht voor de stekken heb ik altijd aangehouden, omdat ik verwacht dat de palingvangst uiteindelijk beter wordt. Hopelijk brengt de Vismigratierivier Afsluitdijk daar verbetering in.’

Impressie Coupure door Afsluitdijk. Bron: De Nieuwe Afsluitdijk

Inspiratiebron voor andere delta’s

Nergens bestaat er zoiets als de Vismigratierivier. Terwijl veel vergelijkbare situaties elders in de wereld vragen om het herstel van overgangen tussen zout en zoet water. Door nu in te zetten op de ontwikkeling van de Vismigratierivier en andere zoet-zout-overgangen verwerft de Nederlandse watersector unieke kennis om ecosystemen van trekvissen en voedselvoorziening voor mensen te verbeteren.

Dat is hard nodig, want het gaat slecht met veel vispopulaties. Door wereldwijde overbevissing en de vele barrières is het ecosysteem van slag en is er steeds minder vis voor de visvangst waardoor de voedselvoorziening in gevaar komt. Onderzoekers van de Verenigde Naties hebben de noodklok geluid: als we nu niets veranderen zijn alle vissen tegen 2050 uit de oceanen verdwenen.

Steeds meer landen zien in dat hier iets aan moet gebeuren. De Vismigratierivier in de Afsluitdijk is een van de oplossingen voor afgesloten delta’s om weer te gaan werken aan herstel. Gezien de urgentie van het vraagstuk komen buitenlandse delegaties naar Nederland om te leren van de Deltawerken met de Afsluitdijk als voorbeeld van de nieuwe natuurvriendelijke aanpak. Gedeputeerde Kramer: ‘Met de innovatieve Vismigratierivier kan Nederland op meer plaatsen in de wereld verandering brengen.’

“Water is wereldwijd de verbindende opgave” – Henk Ovink, Watergezant Nederland

Dat onderschrijft ook Henk Ovink, de eerste Watergezant van Nederland. Als eerste waterambassadeur van Nederland draagt hij over de hele wereld bij aan het vergoten van waterbewustzijn, versterken van de kennis en het opbouwen van water-coalities klein en groot om de waterproblematiek innovatief en duurzaam aan te pakken.

De Nederlandse kennis, kunde en ervaring is volgens hem uniek en essentieel en de unieke Vismigratierivier heeft hiervoor alles in huis. ‘Water is wereldwijd de verbindende opgave. Nederland maakt met haar integrale aanpak van waterschaarste, waterveiligheid, waterkwaliteit en logistiek en transport over de hele wereld het verschil.

Met de Vismigratierivier zetten we de traditie van leven met water door. Met de veiligheid ook de kwaliteit van het leven in en om het water. We bouwden een dijk en prikken er nu een gat in voor de beste match tussen veiligheid en kwaliteit. Deze Nederlandse kennis en kunde zijn uniek, en ik zie volop kansen die nog beter internationaal te benutten.’

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.